คำนำจากผู้เขียน

“ประสบการณ์จากหัวเลี้ยวสำคัญของวรรณกรรมศึกษาในโลกตะวันตก”

โดย นพพร ประชากุล

ปลายปี พ.ศ. 2516  หลังจากที่ผมสลัดเครื่องแบบขาสั้นมานุ่งขายาวได้ไม่นาน และมีโอกาสชื่นชมประชาธิปไตยเบ่งบานได้เพียงสองเดือน  ผมก็เดินทางไปศึกษาที่มหาวิทยาลัยมงต์เปลลิเยร์ (Montpellier) ซึ่งตั้งอยู่บนฝั่งทะเลเมดิเตอร์เรเนียนทางภาคใต้ของฝรั่งเศส  มหาวิทยาลัยแห่งนี้แม้จะอยู่ไกลปืนเที่ยง แต่ก็มีชื่อเสียงเก่าแก่เพราะเป็นหนึ่งในมหาวิทยาลัยรุ่นแรกๆ ของยุโรป โดยก่อตั้งขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 13   อันเป็นช่วงปลายสมัยกลาง

ความที่เป็นมหาวิทยาลัยเก่าจึงยังมีประเพณีบ้าๆ บอๆ เหลืออยู่บ้าง เช่น นักศึกษาจะต้องไม่สวมหมวกเข้าไปในห้องบรรยาย หอสมุด และโรงอาหารอย่างเด็ดขาด มิฉะนั้นจะถูกนักศึกษาคนอื่นๆ พร้อมใจกันโห่ฮาป่าและขว้างปาด้วยก้อนกระดาษ ปากกาลูกลื่น หรือก้อนขนมปัง จนกว่าจะถอดหมวกออก  ทว่าทุกๆ สัปดาห์ก็ปรากฏมีผู้กล้าอาสาประกอบวีรกรรม ไม่ต่ำกว่า 2-3 รายเสมอ

ในช่วงระยะแรก หลังจากได้ผ่านการกวดวิชาด้านคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์อย่างเร่งรัด (เนื่องจากหลักสูตรมัธยมปลายสายวิทย์ของบ้านเราในสมัยนั้นยังห่างจากของทางตะวันตกไม่น้อย)  ผมก็ได้เข้าเป็นนักศึกษาในคณะแพทยศาสตร์ที่ได้ชื่อว่าเชี่ยวชาญที่สุดของประเทศในด้านอายุรศาสตร์เขตร้อน  แต่ความภาคภูมิใจนี้ก็ดำรงอยู่ไม่นาน แผนการศึกษาของผมก็มีอันต้องเป็นไปเมื่อสอบขึ้นปีที่ 2 ไม่ผ่าน สอบซ่อมแล้วก็ยังไม่ผ่านอีก  ด้วยประการฉะนี้ อดีตนักเรียนห้องคิงเมื่อชั้น ม.ศ. 5 อย่างผมจึงได้รับรู้รสชาติของคำว่า “รีไทร์”

ระหว่างที่คิดอยู่ว่าจะทำอย่างไรกับอนาคตของตนเองดีนั้น ตาก็หันไปจับจ้องกองหนังสือวรรณกรรมที่ซื้อมาสะสมไว้เต็มห้อง พลันก็บังเกิดความสว่างวาบขึ้นในสมองจนเกิดเสียงก้องขึ้นในหูว่า ในเมื่อเอ็งชอบ “เล่น” ของพวกนี้ดีนัก ก็ “เรียน” มันเข้าไปเสียเลยสิวะ

ผมเริ่มเสพติดวรรณกรรมมาตั้งแต่ขึ้นชั้นมัธยมปลายจากการแนะนำของเพื่อนรุ่นพี่ โดยเฉพาะผลงานของนักเขียนฝรั่งเศสนั้นจะถูกคอกันเป็นพิเศษเพราะรู้สึกว่าชวนให้ขบคิด ให้ตั้งคำถาม และหัดให้เราเป็นตัวของตัวเองดี  ผมเริ่มต้น (คงเหมือนหลายคนในรุ่นนั้น) ด้วย คนนอก เจ้าชายน้อย มาดามโบวารี ในพากย์ภาษาไทย  แต่จากนั้นก็บ้าถึงขนาดลงทุนไปเรียนภาษาฝรั่งเศสในวันเสาร์-อาทิตย์จนถึงระดับชั้นที่ได้อ่านบทตัดตอนง่ายๆ จากนวนิยายของวิกตอร์ อูโก กับสแต็งดาล และบทกวีของฌ้าก เพรแวรต์  เมื่อมาฝรั่งเศสใหม่ๆ ก็ได้ลิ้มลองของแรงๆ เช่น โบดแลร์ แร็ง-โบด์ และพรุสต์ดูบ้าง  ดังนั้น จะว่าไปแล้ว การตัดสินใจเปลี่ยนเข็มการเรียนอย่างสุดขั้วของผมจึงไม่ใช่เกิดจากอารมณ์ชั่ววูบเสียเลยทีเดียว

ด้วยอาศัยอิทธิบาทสี่ การติวเข้มตัวเองช่วงหน้าร้อนในวิชามัธยมปลายด้านแผนกศิลป์จึงดำเนินไปอย่างราบรื่นโดยมีเพื่อนฝรั่งคอยช่วยเหลือ แนะนำ  จากตำรามัธยมต่างๆ ที่อ่าน ผมชอบใจ หลักสูตรของเขาที่สอนให้อ่านตัวบทวรรณกรรมอย่างละเอียดลออ ให้ ใช้ข้อมูลและเหตุผลมาอธิบายความซาบซึ้ง และยังให้พยายามคิดในประเด็นใหญ่ๆ ทางวรรณกรรมด้วย รู้สึกได้ชัดว่าเขารู้จักหลอกล่อให้นักเรียนของเขาคิด ด้วยวิธีการที่ “ให้เกียรติ” ต่อสมองเยาวชนเป็นอย่างมาก

นอกจากนี้ ในสายตาของชาวฝรั่งเศสโดยทั่วไปในสมัยนั้น การศึกษา “วิชาทางหนังสือ” นั้นถือเป็นของสูง ของโก้ ยามตอบใครๆ ว่าผมจะเปลี่ยน ไปเรียนทาง Lettres (วรรณคดี) ผู้ฟังมักแสดงความทึ่งและชื่นชมเราอย่างออกนอกหน้า  และในภายหลังยังได้พบว่า การเป็นนักศึกษาทางศิลปะวรรณคดีเป็นเสมือนบัตรผ่านทางรสนิยมที่เปิดโอกาสให้สามัญชนคนต่างชาติเข้าไปคลุกคลีกับสังคมชั้นสูงของเขาได้อีกด้วย (แม้จะเข้าไปในฐานะตัวประกอบฉาก แต่ก็ช่วยให้ ได้ ไปเห็นอะไรแปลกๆ หลายอย่างทีเดียว)

อย่างไรก็ตาม ในทางหลักวิชา ผมมิได้ระแคะระคายเลยว่า ขณะนั้นผมกำลังจะได้สัมผัสกับกระแสหัวเลี้ยวครั้งสำคัญอย่างยิ่งยวดในวงวิชาการด้านวรรณกรรมศึกษาของฝรั่งเศส ซึ่งจะส่งผลสะเทือนต่อไปในเกือบทุกมุมโลก กล่าวคือ ในทศวรรษ 1970 นี้เอง ทฤษฎีแนวใหม่ๆ ที่เรียกเหมารวมกันว่า le structuralisme (โครงสร้างนิยม) ซึ่งพัฒนาขึ้นอย่างเป็นล่ำเป็นสันตั้งแต่ทศวรรษ 50 และ 60 แต่กระจุกตัวอยู่ตามสถาบันอุดมศึกษาบางแห่งในปารีส กำลังแพร่กระจายออกมาสู่มหาวิทยาลัยในต่างจังหวัด และเริ่มมาปะทะกับแนวที่มีอยู่แต่เดิมมาช้านาน ซึ่งเรียกรวมๆ ว่า l’humanisme (มนุษยนิยม)

ปรากฏการณ์นี้คงจะสืบเนื่องจากแรงกระตุ้นของเหตุการณ์ “พฤษภา 68″ ที่นักศึกษาและกรรมกรประท้วงใหญ่เพื่อต่อต้านระบบสังคมแบบกระฎุมพี เริ่มจากปารีสแล้วจึงกระจายไปทั่วประเทศ อีกทั้งในวงวิชาการด้านมนุษยศาสตร์ เพิ่งมีตัวอย่างความขัดแย้งรุนแรงขึ้นในเมืองหลวงถึงขนาดที่คณาจารย์แนวใหม่ในมหาวิทยาลัยซอร์บอน (Sorbonne) แยกตัวออกไปตั้งมหาวิทยาลัย “ซอร์บอนใหม่” (Sorbonne Nouvelle) กันเลยทีเดียว

ด้วยประการฉะนี้ แม้ไม่มีสัญญาณใดๆ ปรากฏให้เห็นอย่างเป็นทางการในหลักสูตรสายวรรณคดีที่มงต์เปลลิเยร์ (เพราะบรรดารายวิชาทั้งที่บังคับและให้เลือก ล้วนแต่ใช้ชื่อที่ฟังดูเป็นกลางๆ เช่น “ทฤษฎีวรรณกรรมวิจารณ์” “เทคนิคการเล่าเรื่อง” “กลวิธีของกวีนิพนธ์” หรือ “วิกฤตของนวนิยายในปลายศตวรรษที่ 19″ “ประเด็นความวิปลาสในวรรณกรรมยุคเรอเนสซ็องส์”)  แต่เมื่อเริ่มเรียนกันไปได้สักพัก พวกเรานักศึกษาปี 1 เอกวรรณคดีฝรั่งเศส ก็เริ่มจับทางได้ว่า วิชาการทางวรรณกรรมที่เรียนสอนกันที่นี่แบ่งออกเป็น 2 แนวใหญ่ๆ ใน “ปริมาณ” ที่ใกล้เคียงกัน และดูเหมือนได้มีการตกลงกันในหมู่ผู้บริหารว่า นักศึกษาทุกคนจะ ต้องเรียนรู้หลักทฤษฎีในทั้งสองแนวเท่าๆ กัน มิให้เอียงไปข้างใดข้างหนึ่ง

ปรัชญานี้เห็นได้จากหลักสูตรที่กำหนดให้แทบทุกรายวิชาในสายวรรณคดีจะต้องมีอาจารย์ 2 ท่านที่ต่างแนวกันเข้าสอนสลับกันในแต่ละสัปดาห์  แม้แต่วิชานอกสาขาที่ใช้เสริมการศึกษาวรรณกรรมก็มีการจัดสำรับไว้ ให้ 2 หมวด คือ หมวดปรัชญา-ประวัติศาสตร์ (สำหรับเสริมแนวมนุษยนิยม) และหมวดสังคมวิทยา-จิตวิเคราะห์ (สำหรับเสริมแนวโครงสร้างนิยม) ทุกคนต้องเลือกจากทั้งสองหมวดในสัดส่วนใกล้เคียงกัน  ดังนั้น ตลอดช่วงเวลาศึกษาจนกว่าจะจบปริญญาตรี นักศึกษาวรรณคดีจึงต้องเผชิญกับสองแนวการเรียนการสอน (และการสอบ) ที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง (แต่หลังปริญญาตรีไปแล้วจะไม่ปรากฏลักษณะเช่นนี้)

แรกๆ พวกเราก็เกิดอาการสับสนงุนงงที่ตกอยู่ในภาวะ “หว่างเขาควาย” ทางความคิด เพราะถูกบังคับให้ “มองสองมุม” ในแทบทุกวิชา  แนวมนุษยนิยมนั้นมองว่าวรรณกรรมเป็นผลงานสร้างสรรค์อันทรงคุณค่าของมนุษย์ จึงเน้นศึกษาเนื้อหาสาระทางความคิดในงานวรรณกรรม วิเคราะห์สุนทรียะทางวรรณศิลป์ และให้ความสำคัญกับข้อเท็จจริงด้านประวัติวรรณคดี  ส่วนแนวโครงสร้างนิยมนั้นมองวรรณกรรมเป็นผลผลิตเชิงค่านิยมทางสังคม-วัฒนธรรม จึงมุ่งวิเคราะห์กระบวนการประกอบสร้างตัวงาน เน้นโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบในตัวบท และพุ่งเป้าไปที่นัยยะเชิงคติความเชื่อ หรืออีกนัยหนึ่งอุดมการณ์อันเกิดจากการจัดโครงสร้างนั้น

คณาจารย์ที่สอนวรรณกรรมเองก็แบ่งเป็น 2 กลุ่ม แม้จะโอภาปราศรัยกันเป็นอันดีตามวิถีศิวิไลซ์แต่ก็มีความขัดแย้งทางทัศนะให้เห็นได้อยู่ในที  บางครั้งในการสอนก็มีการส่อนัยเหน็บแนมกันเป็นครั้งคราว แต่อาจารย์ที่แลกเปลี่ยนแนวคิดกันอย่างจริงจังก็มีอยู่บ้าง เช่น ในวิชาสัมมนาในระดับปีสูงบางวิชา อาจารย์ทั้งสองแนวจะมานั่งสอนคู่กัน และสักพักก็จะวิวาทะกันอย่างเมามันไปเลยก็มี (แน่นอนที่ในวิชาพวกนี้ นักศึกษามักจะล้นห้องจนควันบุหรี่คลุ้งไปหมด ถ้าต่อเวลาแล้วยังไม่พอ ก็ยกขบวนกันไปต่อในร้านกาแฟ ร้านเหล้า ก็มี)

ไม่ช้าไม่นาน พวกเราก็เคยชินกับการ “แยกเขาควาย” และเริ่มสนุกที่จะไปดื่มด่ำกับวรรณศิลป์ในโศกนาฏกรรมของราซีนในวันอังคาร และหันมาชำแหละโครงสร้างของโศกนาฏกรรมเดียวกันนั้นด้วยวิธีทางสัญศาสตร์ในวันพฤหัสอย่างหน้าตาเฉย  หรือออกจากห้องเรียนซึ่งเพิ่งวิเคราะห์ข้อเท็จจริงที่สะท้อนในนวนิยายของโซลา แล้ววิ่งไปเข้าอีกห้องหนึ่งเพื่อวิเคราะห์เทคนิคการประกอบสร้างนวนิยายของบัลซักในแนวรูปลักษณ์นิยม ฯลฯ (พวกเราชักเริ่มสงสัยว่าผู้บริหารมหาวิทยาลัยถูกพวกโครงสร้างนิยมหลอกให้จัดหลักสูตรแบบ “คู่แย้ง”)

ในปีแรกๆ ผมรู้สึกถนัดและทำคะแนนได้ดี (จนถึงดีมาก) ในบรรดาครึ่งวิชาที่อยู่ในแนวมนุษยนิยม (เคยถึงกับได้คะแนนท็อปจนได้รางวัลในหมวดวิชา “นิรุกติศาสตร์” อันประกอบด้วยภาษาละติน ภาษาฝรั่งเศสโบราณ จนถึงภาษาศาสตร์ปัจจุบัน)  ส่วนในวิชาที่เป็นแนวโครงสร้างนั้น ผมเพียงเอาตัวรอดพอไม่ให้อายเขา  ที่เป็นเช่นนี้ เดาเอาว่าเป็นเพราะผมเพิ่งมาจากสังคมที่หลุดพ้นจากอำนาจเผด็จการใหม่ๆ จึงกระโจนเข้าหาความรู้ที่เชิดชูความสร้างสรรค์ ปัญญา และเสรีภาพของมนุษย์อย่างหิวกระหายมากกว่าที่จะสนใจอีกแนวหนึ่ง ซึ่งมุ่งแต่จะดูกระบวนการอันเป็นที่มาที่ไปของคุณค่าเหล่านี้แถมยังวิเคราะห์วิพากษ์เสียไม่เหลือชิ้นดีอีกด้วย

ต่อเมื่อได้ออกไปคลุกคลีกับผู้คนทุกระดับชั้นในสังคมฝรั่งเศส (จากการทำงานหารายได้พิเศษเป็นเด็กเสิร์ฟในร้านอาหารบ้าง ร้านเหล้าบ้าง ไปทำไร่ทำนาบ้าง และจากการถูกดึงให้ไปสัมผัสสังคมไฮโซบ้าง) จึงทำให้ได้ประจักษ์ชัดว่า ในสังคมทุนนิยม-เสรีนิยมที่มั่งคั่งด้วยโภคทรัพย์ให้สมาชิกได้ไขว่คว้ากันเกือบถ้วนหน้า ปัญหาส่วนใหญ่ที่เกิดขึ้นกับผู้คนและสังคมแตกต่างอย่างมากจากที่ผมเคยชินในสังคมไทยสมัยก่อน 14 ตุลา (แต่จะมาพ้องกับบางด้านของสังคมไทยในสมัยฟองสบู่) เช่น เรื่องของ “อำนาจ” ที่ซับซ้อนยอกย้อนกว่าในระบบเผด็จการ  “อุดมการณ์” ที่มิใช่การโฆษณาชวนเชื่อแบบทื่อๆ แต่ซึมซ่านแนบเนียน  “ความหมาย” ถูกทำให้หลุดเลื่อนและแตกกระจายอยู่ทุกเมื่อ หรือแม้แต่เรื่องของ “ความรู้” ซึ่งมิใช่สิ่งโปร่งใสไร้เดียงสาอย่างที่เคยคิด ผมจึงเริ่มเล็งเห็นความสำคัญของแนวโครงสร้างนิยมต่อการศึกษาวรรณกรรมในฐานะที่ปรากฏการณ์วรรณกรรมนั้นสัมพันธ์อย่างแนบแน่นกับสิ่งที่กล่าวมาและสนใจศึกษามันอย่างจริงจังกว่าเดิม จนหันมาทำคะแนนตีตื้นขึ้นในวิชาสายโครงสร้างนิยมในชั้นปีที่ 3

เมื่อย้อนกลับไปมองทวิลักษณ์ทางวิชาการที่ได้เล่ามาทั้งหมดโดยดูจากผลสืบเนื่องในปัจจุบัน ภาพจึงปรากฏแจ่มชัดว่า ช่วงเวลาที่ผมไปศึกษาอยู่ที่นั่นเป็นระยะเปลี่ยนผ่านที่วรรณกรรมศึกษากำลังเคลื่อนย้ายตัวออกจากกลุ่มความรู้แบบมนุษยศาสตร์ เพื่อไปเข้าสังกัดในกลุ่มความรู้อีกแบบหนึ่งซึ่งเรียกว่า les sciences humaines (อาจเรียกว่า “มนุษยศึกษา”) ส่งผลให้เกิดการสับเปลี่ยนกระบวนทัศน์ซึ่งจะมีอิทธิพลต่อไปในภูมิภาคอื่นๆ ของโลก

ขณะที่มนุษยศาสตร์ใช้กระบวนคิดและวิธีวิทยาที่มุ่งจรรโลงสิ่งที่เรียกว่า “คุณค่าของความเป็นมนุษย์” ซึ่งประกอบด้วยแนวคิดที่กลายเป็น คำใหญ่ๆ ไปทั่วโลก เช่น ปัจเจก เอกลักษณ์ เสรีภาพ หลักการ เหตุผล สาระประโยชน์ ความคิดสร้างสรรค์ ฯลฯ  มนุษยศึกษาก็ใช้กระบวนคิดและวิธีวิทยาอีกแบบหนึ่ง ซึ่งมุ่งเข้าใจ “สภาพความเป็นมนุษย์” ที่สัมพันธ์กับปรากฏการณ์สังคม และวิเคราะห์ให้เห็นว่า “คุณค่า” ต่างๆ ที่กล่าวมานั้นผูกพันอย่างมากกับค่านิยมของสังคมกระฎุมพีตะวันตก ที่สืบทอดและปรับเปลี่ยนมาจากสังคมราชาธิปไตย (ซึ่งรับช่วงจากกรีกโบราณอีกทีหนึ่ง) แต่ถูกทำให้กลายเป็นอุดมคติสากลด้วยอิทธิพลของตะวันตกนั่นเอง

เหล่านี้ช่วยให้ผมได้เข้าใจแจ่มแจ้งว่า ยามที่กองเชียร์ชาวฝรั่งเศสแสดงความทึ่งและชื่นชมที่ผมเรียนวรรณคดีนั้น แท้จริงแล้วเขาทึ่งและชื่นชมตัวของเขาเองที่มีของขลังทางอารยธรรมให้หนุ่มสาวจากต่างแดนดั้นด้นมาสัมผัสถึงบ้านเมืองของเขา และเขาหวังว่าหนุ่มสาวเหล่านี้จะนำค่านิยมของเขากลับไปเผยแพร่ในถิ่นแดนของตนต่อไป

และเมื่อได้กลับสู่บ้านเกิดเมืองนอนเพื่อประกอบวิชาชีพตามที่ร่ำเรียนมา ผมจึงตระหนักต่อไปว่า “ความรู้” ทั้งหลาย (ซึ่งอาจนับเนื่องความรู้ ในแนวโครงสร้างนิยมด้วยก็เป็นได้) นั้น สามารถกลายเป็นอำนาจครอบงำผู้อื่นโดยที่เราผู้ใช้มันอาจไม่รู้ตัว ไม่เฉพาะกรณีตะวันตก-ตะวันออก แต่รวมถึงภายในสังคมของเราเอง ไม่ว่าจะด้วยความเคยชิน ด้วยจุดยืนที่เราอยู่ ด้วยความจำเป็น หรือด้วยอุดมคติอันสูงส่งและจริงใจซึ่งระบบสังคมอันซับซ้อนยอกย้อนสามารถทำให้เสื่อมทรามไปได้หมดสิ้น

ตีพิมพ์ครั้งแรกในชื่อ “ประสบการณ์จากหัวเลี้ยวสำคัญของวรรณกรรมศึกษาในโลกตะวันตก” เนชั่นสุดสัปดาห์  ปีที่ 8  ฉบับที่ 377  26 สิงหาคม – 1 กันยายน 2542

ละครเพลงเรื่องราวของตำนานอมตะของวิญญาณที่ ไม่ยอมตาย

แม่นาค เดอะ มิวสิคัล

บทละครโดย ดารกา วงศ์ศิริ
กำกับการแสดง สุวรรณดี จักราวรวุธ
กำกับดนตรี ไกวัลกุลวัฒโนทัย
ควบคุมวงออร์เคสตร้า ดำริห์ บรรณวิทยกิจ


นำแสดงโดย ธีรนัยน์ ณ หนองคาย วรฤทธิ์ เฟื่องอารมย์ มณีนุช เสมรสุต นรินทร ณ บางช้าง รัดเกล้า อามระดิษ ญาณี ตราโมท เด๋อ ดอกสะเดา ปุยฝ้าย เอเอฟ 3 และนักแสดงละครที่มีความสามารถอีกมากมาย 

แม่นาค  เดอะ มิวสิคัล  เปิดการแสดง 3-5 , 10-12 , 17-19 กรกฎาคม 2552
รอบการแสดง 19.30 น.  (เสาร์ - อาทิตย์ เพิ่มรอบ 14.00 น.)
ณ โรงละครM Theatre  (โรงละครกรุงเทพเดิม  ถ.เพชรบุรีตัดใหม่)

บัตรราคาตั้งแต่ 700 - 2000 บาท
นักเรียนนักศึกษาหมู่คณะ เรามีบัตรราคาพิเศษ ซึ่งสามารถติดต่อได้ที่ ดรีมบอกซ์ 02-7153547

ส่วนลดพิเศษ 15% ให้ท่านในการซื้อบัตรชมละครตั้งแต่วันที่ 14 กพ. - 31 มีค.นี้

ศูนย์จำหน่ายบัตร totalreservation ซึ่งมีเคาน์เตอร์อยู่ที่ สยามพารากอน / เอ็มโพเรี่ยม / เดอะมอลล์ทุกสาขา และที่สถานีบีทีเอส อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ และหมอชิต 
นอกจากนั้น ยังสามารถซื้อบัตรได้ที่ www.totalreservation.com ; Call Center 02-8335555

เวลา                                                                        หัวข้อ/ผู้นำเสนอ/ผู้วิจารณ์

9.30-10.00 น.      ลงทะเบียน

10.00-10.30 น.    การดำรงตนผ่านความทรงจำร่วมทางสังคมบนการต่อรองระหว่างเรื่องเล่าชุดเก่า

                            และเรื่องเล่าชุดใหม่: กรณีศึกษาบ้านทรายขาว จ.ปัตตานี

                            นางสาววิไลวรรณ จงวิไลเกษม  นำเสนอ   อ.ดร.ยุกติ มุกดาวิจิตร   วิจารณ์

10.30-11.00 น.    การเมืองวัฒนธรรมในระดับโลกและในระดับท้องถิ่นของวัฒนธรรมดนตรีเมทัลไทย

                            นายอธิป  จิตตฤกษ์   นำเสนอ   ผศ.ดร.จาตุรี  ติงศภัทิย์   วิจารณ์              

11.00-11.30 น.    สู้เพื่อบ้าน: การใช้กลไกเพื่อจัดการหนี้สินของคนในชุมชนแออัดที่เข้าร่วมโครงการ

                            บ้านมั่นคง

                            นายอุกฤษฏ์ เฉลิมแสน  นำเสนอ   อ.ปฐมฤกษ์  เกตุทัต   วิจารณ์ 

11.30-12.00 น.    แลกเปลี่ยนข้อคิดเห็นจากผู้เข้าร่วมสัมมนา

12.00-13.00 น.    พักรับประทานอาหารกลางวันตามอัธยาศัย

13.00-13.30 น. อาจารย์ใหญ่                                                                          

                            นางสาวอนุสรา  ร่มจำปา  นำเสนอ   รศ.ดร.ชัยวัฒน์  สถาอานันท์   วิจารณ์

13.30-14.00 น.    นโยบายรัฐ ความรู้ชำนาญการ กับความทุกข์ของผู้ปฏิบัติงาน:

                            กรณีศึกษาโครงการโรงไฟฟ้าและเหมืองแม่เมาะ

                            นางสาวพูนสุข ขันธาโรจน์  นำเสนอ   นพ.โกมาตร  จึงเสถียรทรัพย์  วิจารณ์

14.00-14.30 น.    เมื่อเกย์เป็นเอดส์: กรณีศึกษาบ้านสีม่วง จ.เชียงใหม่

                            นายชัยวัฒน์ โพธิกุล  นำเสนอ   นพ.โกมาตร  จึงเสถียรทรัพย์  วิจารณ์  

14.30-15.00 น.    การฟื้นฟูพุทธศาสนาในประเทศกัมพูชาภายหลัง ค.ศ.1979: กรณีศึกษาธรรมยาตรา

                            นายณภคดล  กิตติเสนีย์  นำเสนอ   อ.ดร.รัตนา โตสกุล   วิจารณ์

15.00-15.30 น.    แลกเปลี่ยนข้อคิดเห็นจากผู้เข้าร่วมสัมมนา

ผู้ดำเนินรายการภาคเช้า  นางสาวนวพรรณ  สามไพบูลย์

ผู้ดำเนินรายการภาคบ่าย  อ.ดร.รัตนา  โตสกุล